در طب‌سنتي براي تعيين مزاج‌ گرم و سرد در افراد، معيارهاي مختلفي وجود دارد. يكي از معيارهايي كه نه‌تنها پزشك بلكه خود فرد نيز مي‌تواند با آن ماهيت مزاج را تشخيص دهد، ميزان بهره بردن از گرمي يا سردي يا ايجاد ضرر با گرمي يا سردي مواد غذايي است…
بعضي افراد با خوردن غذاهايي با مزاج گرم آثار مثبت آن را حس مي‌كنند. اين يعني مزاج آنها سرد است. با مثالي اين مساله را روشن‌تر بيان مي‌كنم: اگر فردي خيار، ماست يا هندوانه بخورد و به دنبال آن دچار اختلال‌هاي گوارشي نظير دل‌درد، يبوست يا اسپاسم گوارشي شود، يعني مزاج سرد دارد و اگر با خوردن فسنجان يا فلفل زياد دچار بثورات پوستي، افزايش جوش‌هاي آكنه يا حتي حس افزايش حرارت بدن شود، يعني گرم‌مزاج است. بيشتر ميوه‌هاي فصل تابستان سرد و تر هستند و افرادي كه طبع سرد و تر دارند، معمولا با خوردن ميوه‌هايي مثل هلو، هندوانه يا خيار دچار مشكل‌هاي گوارشي و حتي مشكل‌هاي عمومي‌تر مثل افت فشار خون، ضعف و… مي‌شوند. اين افراد بايد حتما ميوه‌هاي رسيده و شيرين بخورند و از مصرف ميوه‌هاي كال، ترش و ميوه‌هايي كه مزه مناسب ندارند، خودداري كنند. اگر كسي بعد از مصرف ميوه، دچار مشكل‌هاي گوارشي شد، توصيه مي‌شود از زنجبيل، زيره‌سبز و نبات استفاده كند. كمپوت ميوه نيز مي‌تواند تا حد زيادي مشكلات گوارشي را كاهش دهد. توصيه مي‌شود به ميوه‌ها بعد از آبپز يا بخارپز شدن، مقداري عسل هم اضافه كنيد. خشك كردن ميوه‌ها در شرايط مناسب هم مي‌تواند باعث كاهش رطوبت و جلوگيري از بروز بسياري از علايم گوارشي به‌خصوص ترش کردن و ريفلاکس شود.
اگر با میوه دل درد می گیرید، میوه ها را کمپوت کنید:
برخي افراد به‌خصوص آنهايي که به بيماري‌هاي دستگاه گوارش مثل التهاب دستگاه گوارش يا نشانگان روده تحريک‌پذير مبتلا هستند، تحمل هضم فيبر خام را ندارند و با مصرف ميوه‌ها دچار دل‌درد و اسهال مي‌شوند.
اگر شما هم با مصرف ميوه دچار مشکلات گوارشي مي‌شويد و دوست داريد از موادمغذي آنها بهره‌مند شويد، در صورتي كه مبتلا به اضافه وزن، ديابت يا مشکلات عروقي نيستيد، توصيه مي‌کنم از کمپوت برخي ميوه‌ها به شکل محدود استفاده کنيد چون قندهاي ساده و البته فيبر پخته موجود در کمپوت، در مقايسه با قند و فيبر موجود در ميوه تازه راحت‌تر به‌وسيله دستگاه گوارش تحمل مي‌شود.
برخي افراد مي‌پرسند آيا با مصرف کمپوت هم از ويتامين‌هاي موجود در ميوه‌ها بهره‌مند مي‌شويم؟ پاسخ اين است كه زيست دسترسي بيشتر ويتامين‌هاي محلول در آب که به حرارت حساس هستند مثل B1، B2، B3، B6، B12، C، فولات و… در اثر پختن کم مي‌شود اما از بين نمي‌روند. ويتامين‌هاي محلول در چربي هم با حرارت تغيير نمي‌كنند و از بين نمي‌روند بنابراين مي‌توانيم از فوايد آنها بهره‌مند شويم البته به شرط اينکه آب حاصل از پخت يعني آب کمپوت نيز مصرف شود.
چرا میوه دل درد می آورد؟
برخي افراد با خوردن ميوه دل‌درد مي‌گيرند. گاهي اين مشكل آنقدر آزاردهنده مي‌شود كه حتي دور مصرف هر نوع ميوه را خط مي‌كشند. به اين ترتيب، گرچه دل‌‌دردهايشان تسكين مي‌يابد اما در عوض دچار كمبود موادمغذي‌اي مي‌شوند كه بيشتر در ميوه‌ها وجود دارند. به همين دليل با دكتر پيمان اديبي، فوق‌تخصص گوارش ودانشيار دانشگاه علوم‌پزشكي اصفهان درباره علت بروز اين مشكل و راه‌حل‌هاي آن گفت‌وگو کرده‌ايم.
سلامت: چرا برخي افراد با مصرف ميوه دچار دل‌درد يا ديگر مشكل‌هاي گوارشي مي‌شوند؟
۲ گروه از عوامل در اين ميان دخيل‌اند؛ اول اينكه در ميوه‌ها قندي وجود دارد به نام فروكتوز، تمام افراد وقتي حجم زيادي از ميوه كه سرشار از فروكتوز است، مي‌خورند دچار علايمي مانند نفخ، دل‌پيچه و اسهال مي‌شوند. تقريبا ۸۰درصد افراد سالم جامعه نمي‌توانند بيش از ۸۰گرم فروكتوز در روز دريافت كنند پس مصرف مقدار زياد ميوه در صورتي كه يكباره خورده شود (نه به تناوب و در طول روز) باعث بروز اين علايم مي‌شود. البته درصد كمي از افراد (يعني حدود ۲۰درصد)، نمي‌توانند حتي ۲۰ گرم فروكتوز را جذب و هضم كنند. به همين دليل حتي با مصرف حجم كم ميوه هم دچار علايم گوارشي مي‌شوند. گروه دوم علايمي كه با ميوه‌ها ايجاد مي‌شوند، با مشكل عدم‌تحمل دستگاه گوارش مرتبط است. اين واكنش آلرژيكي به يك ماده غذايي، در يك‌چهارم تا يك‌پنجم افراد جامعه وجود دارد. برخي از اين واكنش‌هاي حساسيتي شبيه آلرژي‌هاي پوستي يا تنفسي است كه خيلي سريع رخ مي‌دهد. يعني فرد با مصرف ماده غذايي دچار علايمي مثل تنگي‌نفس، خارش، كهير، تورم لب، اسهال شديد و ترش كردن مي‌شود. اين حالت‌ها خيلي شايع نيست. گروه شايع‌تر عدم‌تحمل‌ها، آنهايي است كه ديرتر رخ مي‌دهند و با فاصله بيش از ۱ تا ۲ ساعت بعد از مصرف ماده‌غذايي بروز مي‌كنند.
سلامت: احتمال بروز اين علايم با مصرف كدام ميوه‌ها بيشتر مي‌شود؟
هر فردي بنا بر تجربه شخصي‌اش مي‌تواند متوجه شود بدنش به كدام ميوه يا سبزي يا ماده‌غذايي واكنش نشان مي‌دهد. گرچه تست‌هاي تشخيصي و آزمو‌ن‌هاي خوني نيز براي تشخيص عدم‌تحمل وجود دارد. البته برخي موادغذايي از نظر ايجاد عدم‌تحمل معروف‌تر هستند. مثلا مواد حاوي تركيب‌هاي شبه‌هيستامين مانند موز، كيوي، هندوانه و خربزه. برخي ديگر از ميوه‌‌ها به‌خصوص ميوه‌هاي تابستاني از جمله گيلاس و آلبالو نيز داراي مواد محركي‌اند كه باعث انقباض‌‌ها و تحريك‌هاي گوارشي مي‌شوند.
سلامت: اگر كسي به ميوه خاصي عدم‌تحمل گوارشي نشان داد، بايد آن را از برنامه غذايي‌اش حذف كند؟
بله، راه‌حل اين مشكل اجتناب از مصرف آن ماده‌غذايي است.
سلامت: تا آخر عمر؟
با روش‌هاي حساسيت‌زدايي مي‌توان به‌تدريج آن ماده‌غذايي را به رژيم‌غذايي برگرداند. اگر فردي با مصرف ميوه‌اي دچار علايم حاد مي‌شود، بهتر است ۶ تا ۹ ماه آن را از برنامه غذايي‌اش حذف و دوباره مصرف آن را از مقادير كم شروع كند. يعني يك دوره اجتناب و تجربه مجدد داشته باشد تا به اين ترتيب بتواند آن را به برنامه‌غذايي خود بازگرداند اما در مورد آلرژي‌هاي غذايي كه با كهير، اسهال، دل‌پيچه و تهوع شديد ظاهر مي‌شوند، اجتناب اصل مهم و اوليه است. اين افراد بهتر است با يك متخصص در مورد رژيم‌غذايي‌شان مشورت كنند.
سلامت: آيا علايمي كه در اثر مصرف يك ماده‌غذايي بروز مي‌كند، گذراست يا تا مدتي مي‌ماند؟
بيشتر علايم گوارشي در اثر مصرف ماده آلرژي‌زا زودگذر است و در بيشتر افراد حداكثر ۵ روز ادامه پيدا مي‌كند اما دستگاه گوارش ساختاري زنده است و وقتي تنش به آن وارد شود، تا مدت‌ها نظم آن به هم مي‌ريزد. به خصوص اگر زمينه‌هاي ديگري از به‌هم‌ريختگي نظم در بدن فرد وجود داشته باشد مثلا فرد در معرض استرس باشد. زيرا استرس مشكل‌هاي گوارشي را طولاني‌تر مي‌كند.
سلامت: راه‌حل ديگري هم وجود دارد كه فرد باوجود مصرف ميوه مشكل‌زا دچار مشكل نشود؟
بهترين راه‌حل، پرهيز از مصرف آن ميوه است. البته برخي افراد ميوه‌ها را به‌صورت كمپوت بهتر تحمل مي‌كنند زيرا هنگام پخت، برخي از تركيب‌هاي غيرقابل‌جذب موجود كه باعث نفخ، دل‌پيچه و اسهال مي‌شود، حذف يا شكسته خواهندشد و برخي تركيب‌هاي ديگر نظير قندها هم تغيير شكل پيدا مي‌كنند.