چند وقت پيش يكي از همكارانمان بسيار نگران و مضطرب بود. وقتي دليل اين نگراني و اضطراب را از او پرسيديم، گفت فرزندش خربزه و عسل را باهم خورده و حالا مي‌ترسد که بلايي سرش بيايد. او البته سري هم به سايت‌هاي مختلف زده بود و مطالبي درباره مرگ ناگهاني (!) در اثر خوردن همزمان خربزه با عسل خوانده بود و براي همين حال پريشاني داشت. به همين بهانه، ‌سراغ دكتر محمدحسين صالحي‌ سورمقي، متخصص فارماکوگنوزي و استاد دانشکده داروسازي دانشگاه تهران رفتيم تا بيشتر با باورهاي گوناگوني که درباره تداخل‌هاي غذايي وجود دارد، آشنا شويم.
سلامت: تداخل بين موادغذايي خاصي مانند خربزه و عسل يا ماست و ماهي به‌صورت علمي اثبات شده است؟
امکان تداخل غذايي با مصرف همزمان برخي موادغذايي وجود دارد اما متاسفانه تاکنون تحقيقات کامل و وسيعي روي اين تداخل‌ها انجام نشده که بتوان نتيجه آنها را به شکل مقاله‌هاي علمي چاپ و به آن استناد کرد. يعني بيشتر باورها در مورد تداخل موادغذايي مختلف که در ميان مردم رواج دارد، به‌صورت تجربي شکل گرفته‌اند. برخي از اين باورها درست و برخي ديگر نادرست هستند و نمي‌توان آنها را به تمام مردم با طبع و مزاج‌هاي مختلف تعميم داد.
سلامت: يعني باورها در مورد تداخل‌هاي غذايي را نبايد چندان هم جدي گرفت؟
نمي‌توانيم اين باورها را به صراحت تاييد يا تکذيب کنيم. به‌طور کلي، داروها با داروها، داروها با غذاها يا غذاها با غذاها مي‌توانند تداخل داشته باشند اما نکته مهم اينجاست که تداخل‌هاي غذايي در موارد بسيار زيادي، تهديدي جدي براي سلامت فرد نيستند و زندگي او را تهديد نمي‌کنند، مثلا خوردن گوشت با ماست و دوغ باعث کاهش جذب آهن گوشت در بدن مي‌شود و به همين‌ دليل است كه خيلي‌ها توصيه مي‌کنند ماست و گوشت را باهم نخوريد اما اگر كسي غذاي گوشتي را با ماست و دوغ بخورد هم مشکل حادي برايش ايجاد نمي‌شود و فقط اختلالي در جذب آهن وعده غذايي به دليل مصرف يک ماده غذايي حاوي کلسيم به وجود مي‌آيد.
سلامت: پس نمي‌توان به اينکه در خيلي از سايت‌ها آمده است خوردن خربزه و عسل باعث مرگ آني مي‌شود هم اعتماد کرد؟
بحث خربزه و عسل تفاوت دارد. زماني که عسل با خربزه مخلوط مي‌شود، ترکيب‌هاي موجود در اين دو ماده خوراکي با يکديگر واکنشي نشان مي‌دهند که نتيجه اين واکنش، به وجود آمدن يک ماده سفت و سخت است. به همين دليل، اگر خربزه و عسل باهم مصرف شوند، سفت شدن ماده حاصل از ترکيب آنها، باعث مي‌شود هضم براي دستگاه گوارش بسيار سخت شود. در يک کلام اينکه خربزه و عسل، ترکيبي ديرهضم و بدهضم است. در موارد بسيار زيادي هم ديده شده افرادي که خربزه و عسل را باهم خورده‌اند، دچار دل‌دردهاي شديدي مي‌شوند. البته اين دل‌دردها در حدي نيستند که بتوانند منجر به مرگ يا مرگ آني افراد سالم شوند.
سلامت: تداخل‌هاي غذايي براي تمام افراد به يک صورت ايجاد مي‌شوند؟
نه. ممکن است برخي علايم تداخل‌هاي غذايي، در يک نفر به شدت بروز کند ولي فرد ديگري با خوردن همان موادغذايي، دچار هيچ عارضه يا مشکلي نشود. قدرت هضم، جذب، طبع، مزاج، توانايي‌هاي بدني، سن، جنس و حساسيت‌هاي غذايي افراد مختلف بسيار متفاوت است. آثار تداخل‌هاي غذايي هم در تمام افراد دنيا يکسان نيست.
سلامت: چرا اين همه تاکيد بر مصرف نكردن ماست و ماهي مي‌شود؟
اين تاکيد فقط در مورد ماست و ماهي نيست. به‌طور کلي، اگر چند ماده غذايي با طبع سرد يا طبع گرم را يکجا مصرف کنيم، باعث برهم خوردن تعادل طبع بدن مي‌شود. به همين دليل مصرف ماست و ماهي که هر دو طبيعت سردي دارند، باهم توصيه نمي‌شود. حالا اگر کسي اين دو ماده غذايي با طبع سرد را مصرف کرد، مي‌تواند براي ايجاد تعادل در بدن خود، مقداري ماده غذايي با طبع گرم مانند خرما هم بخورد.
سلامت: حرف آخر؟
زماني که طبع بدن از تعادل خارج شود، دچار مشکلاتي خواهد شد. به همين دليل توصيه مي‌شود در طول روز به‌طور متعادل خوراکي‌هايي با طبع سرد و گرم مصرف کنيد.
مقایسه خربزه، هندوانه و طالبی:
صيفي‌جات، از آبدارترين خوراکي‌ها هستند و به همين دليل هم طرفداران زيادي در روزهاي گرم سال دارند. ترکيب حدود ۹۰ درصد از انواع آنها، از خربزه و طالبي گرفته تا هندوانه آب است. اين خوراکي‌هاي آبدار، حدود ۵ تا ۷ درصد هم قند دارند و شيريني آنها به مقدار قند موجود در ترکيبشان، بستگي‌دارد. به نظر مي‌رسد در ميان تمام صيفي‌جات، انرژي حاصل از خوردن خربزه به دليل قند فراوان از ديگر اعضاي اين گروه، بيشتر باشد.
متاسفانه گاهي برخي افراد به خصوص آنهايي که دچار اضافه وزن هستند، گمان مي‌کنند اگر هندوانه يا خربزه‌اي، شيرين نباشد، قند و کالري ندارد و مي‌توانند با خيال راحت به هر ميزان که دلشان خواست، از آن بخورند. در صورتي که اصلا اين طور نيست. قند موجود در صيفي‌جات، با تبديل نشاسته موجود در محصول به قند در مدت رسيدن آن، تشکيل مي‌شود. يعني دليل اينکه صيفي‌جات، شيريني لازم را ندارند، وجود نداشتن شرايط آب و هوايي يا زراعي مناسب براي تبديل نشاسته به قند در درون آنهاست، اما همين صيفي‌جات کم‌شيرين هم کالري دارند و مصرف بيش از اندازه آنها مي‌تواند باعث چاقي شود.
خربزه؛ آزادکننده هيستامين
حتما شما هم تا به حال شنيده‌ايد که معمولا به افرادي که دچار سرماخوردگي شده‌اند، توصيه مي‌شود خربزه نخورند؛ چون عامل آزادکننده هيستامين، در خربزه وجود دارد که احتمال تشديد سرماخوردگي و آلرژي را در افراد مستعد بالا مي‌برد. اما چنين عاملي در هندوانه و طالبي وجود ندارد و مصرف اين ميوه‌ها نمي‌تواند باعث تشديد سرماخوردگي شود. البته ناگفته نماند که خربزه، نمي‌تواند به خودي خود باعث ابتلا به سرماخوردگي شود و فقط اگر زمينه بروز بيماري در فردي وجود داشته باشد، خوردن آن مي‌تواند باعث جلو انداختن يا تشديد علايم بيماري شود. يکي ديگر از باورهاي شايع در مورد خربزه اين است که نبايد آن را با عسل خورد. گاهي تداخلات غذايي مي‌توانند مشکلاتي را براي افراد به‌وجود بياورند اما واقعيت اين است که هنوز هيچ تحقيق علمي و معتبري که بتواند ضرر خوردن خربزه با عسل را توجيه کند، انجام نشده است.
هرچه پررنگ‌تر، بهتر
رنگدانه‌ها، از عوامل ايجاد رنگ در انواع ميوه‌ها، سبزي‌ها و صيفي‌جات هستند. هر چقدر که رنگ طالبي و خربزه زردتر باشد و رنگ هندوانه هم قرمزتر، يعني رنگدانه‌هاي بيشتري در آنها وجود دارد و ارزش غذايي آنها هم بالاتر است. تحقيقات مختلف، ثابت کرده‌اند که مصرف مداوم خوراکي‌هاي حاوي رنگدانه‌ها مي‌تواند از ابتلا به انواع سرطان و حتي بيماري‌هاي قلبي – عروقي هم پيشگيري کند بنابراين هنگام خريد صيفي‌جات، حواستان باشد که پررنگ‌ترين آنها را انتخاب کنيد تا بيشترين فايده را با مصرف آنها به بدنتان برسانيد.