پزشکان چرا و چه را چکاپ می کنند؟
روزگاري جمع شدن مورچه‌ها دور ادرار بيمار ديابتي فکر تشخيص بسياري از بيماري‌ها را از طريق آزمايش در ذهن انسان‌ها انداخت و طي سال‌ها، به‌تدريج ابزارهاي آزمايشگاهي و آزمايشگاه‌هاي مدرن تخصصي شکل گرفت. دکتر عيسي صالحي، ايمونولوژيست عضو هيات‌علمي دانشگاه علوم‌پزشکي تهران مي‌گويد: «آزمايش مايعات مختلف بدن اطلاعات بسيار گران‌قيمتي به ما مي‌دهد و با ۳ هدف انجام مي‌شود؛ تعيين وضعيت سلامت، تشخيص بيماري و پيگيري تاثير درمان.»
سلامت: از همان آزمايش‌هاي چکاپ يا تعيين وضعيت سلامت شروع کنيم؛ اين آزمايش‌ها شامل چه سنجش‌هايي است؟
نام ديگر آزمايش‌هاي تعيين وضعيت سلامت، آزمايش روتين يا چکاپ است. اين آزمايش‌ها عمدتا روي نمونه‌هاي خون و ادرار و مدفوع انجام مي‌شوند. سنجش قند، اوره، کراتينين، کلسترول، تري‌گليسريد و ساير چربي‌ها، اسيد اوريک، آنزيم‌هاي کبدي و قلبي و بررسي هورمون‌هاي تيروئيدي در خون افراد قسمت مهم آزمايش‌هاي چکاپ را تشکيل مي‌دهد. ادرار بيماران نيز از نظر رنگ، اسيديته، چگالي، حضور کريستال‌ها، خون، پروتئين و ساير ترکيب‌ها و وجود عفونت در مجاري ادراري بررسي مي‌شود. مقادير گزارش‌شده در آزمايش ممکن‌است سالم بودن فرد را تاييد کند يا نشان از شروع يا پيشرفت بيماري داشته باشد.
سلامت: چه افرادي بايد اين آزمايش‌هاي روتين را انجام دهند؟
اين آزمايش‌ها براي سنين مختلف و در خانم‌ها و آقايان متفاوت است. مثلا آزمايش چکاپي که براي زنان باردار انجام مي‌شود، براي اطمينان از سلامت مادر و جنين انجام مي‌گيرد. تعيين گروه خون، سنجش قند خون، بررسي وجود عفونت‌هاي ادراري، ميزان هموگلوبين و آهن براي تشخيص کم‌خوني احتمالي، جزو آزمايش‌هاي ارزان‌قيمت دوران بارداري است و براي همه زنان باردار انجام مي‌شود مگر اينکه مشکل ديگري مانند ابتلا به بيماري‌هاي عفوني يا مسموميت بارداري و… وجود داشته باشد که در اين مواقع نياز به انجام آزمايش‌هاي تخصصي ديگر يا گاهي تکرار آزمايش‌هاست. براي سالمندان نيز آزمايش روتين به‌گونه‎اي ديگر درخواست مي‌شود يعني علاوه بر سنجش ميزان چربي خون، کلسترول و… با توجه به سابقه بيماري‌هاي خانوادگي ممکن‌است بعضي از نشانگرهاي سرطان که براي تشخيص سرطان مفيدند هم درخواست ‌شود.
سلامت: اين آزمايش‌ها هر چند سال يکبار انجام مي‌شوند؟
ضرورت انجام آزمايش‌هاي چکاپ به چند عامل بستگي دارد. برخي افراد مسن که اضافه وزن هم دارند، در معرض ابتلا به ديابت يا بيماري‌هاي قلبي- عروقي هستند و ممکن است بنا به تشخيص پزشک هر ۶ ما يکبار و حتي زودتر براي آنها آزمايش درخواست شود. به‌طور کلي، شرايط هر فرد با ديگري متفاوت است و تعداد دفعات درخواست هر آزمايشي به نظر پزشک بستگي دارد.
سلامت: بعضي از آزمايش‌ها، مثل آزمايش‌هاي بارداري، گران هستند.
اگر منظورتان آزمايش تورچ است، فقط در شرايط خاصي درخواست مي‌شود. عفونت‌هاي تورچ يکي از دلايل سقط جنين است و پزشک براي اطمينان از وضعيت ايمني بدن مادر باردار بايد اين آزمايش را درخواست ‌کند. البته آزمايش تورچ چندان هم گران نيست ولي غربالگري براي ناهنجاري‌هاي جنيني آزمايش‌هاي گران‌قيمتي هستند که البته جزو بررسي‌هاي روتين دوران بارداري محسوب نمي‌شود و فقط در شرايط خاصي که پزشک معالج ضروري تشخيص داده، درخواست مي‌شود.
سلامت: و آزمايش مدفوع؟
گاهي زخم‌هاي کوچکي در دستگاه گوارش وجود دارد که با خونريزي خفيفي همراه است و خود فرد آن را نمي‌بيند اما آزمايش مدفوع وجود خونريزي در دستگاه گوارش را نشان مي‌دهد که اين موارد بايد پيگيري و علت اصلي خونريزي مشخص شود. همچنين آزمايش مدفوع روش خوبي است براي بررسي بيماري‌هاي انگلي و وجود تک‌ياخته‌ها که علائم خفيف تا شديدي در بيماران ايجاد مي‌کند و يکي از چکاپ‌هاي خوب قبل از ورود کودکان به مهدکودک است.
مزيت چکاپ
مزيت اين آزمايش‌هاي ساده آن است که اگر مثلا در فردي تشخيص افزايش قند خون در مراحل اوليه بيماري تشخيص داده شود، پزشک معالج مي‌تواند با درمان‌هاي مختصر و موثر يا گاهي تغيير شيوه زندگي (ورزش يا رژيم‌غذايي) يا مصرف مختصر دارو خيلي زود بيماري را کنترل کند بدون اينکه عواقب بيماري به فرد آسيب برساند. اين آزمايش‌هاي ساده و ارزان براي آگاهي از سلامت يا بيماري است و در اغلب آنها نياز است بيمار ناشتا باشد. خيلي‌وقت‌ها نشانه‌هاي آزمايشگاهي بيماري زودتر از علائم باليني قابل‌مشاهده بيماري آشکار مي‌شود. افزايش آنزيم‌هاي کبدي، پروتئين ادرار و افزايش قند خون همگي راهنماي خوبي براي اقدام سريع است. (سلامت، شماره ۴۸۹)